ADHD czy depresja? Kiedy brak energii i motywacji oznacza coś nowego?

Nie zrobiłeś rzeczy, którą miałeś zrobić. Znowu. Leży od tygodnia. Wiesz, że jest ważna. Myślisz o niej kilka razy dziennie. Mimo to nie zaczynasz.

Przy ADHD takie doświadczenie może być znajome przez wiele lat. Trudność z ruszaniem działania, odkładanie zadań, kłopoty z organizacją i nierówna motywacja nie oznaczają automatycznie depresji.

Czasem jednak coś się zmienia.

Nie chodzi już o jedno nudne zadanie. Nie chce się spotkać z ludźmi, których wcześniej chciało się widzieć. Rzeczy, które zwykle wciągały na kilka godzin, przestają interesować. Weekend nie daje odpoczynku. Sukces nie daje specjalnej satysfakcji. Energia nie wraca nawet wtedy, gdy pojawia się coś ciekawego.

I wtedy pytanie, czy to ADHD, czy depresja, zaczyna mieć sens.

Problem zaczyna się od nakładania objawów

ADHD i depresja mają kilka obszarów, które z daleka mogą wyglądać podobnie.

Trudność z koncentracją. Problemy z ruszaniem działania. Zapominanie. Spadek produktywności. Kłopoty ze snem. Drażliwość. Poczucie, że nic nie zostało zrobione. Zmęczenie.

Jeśli ktoś od lat funkcjonuje z ADHD, łatwo uznać każde pogorszenie za kolejną odsłonę tego samego problemu.

Zawsze miałem kłopot z motywacją. Zawsze wszystko odkładałam. Nigdy nie umiałem się skupić.

To może być prawda. Nie odpowiada jednak na pytanie, czy ostatnio nie pojawiło się coś nowego.

NICE przy ocenie depresji podkreśla, żeby nie opierać się wyłącznie na liczbie objawów. Znaczenie mają również czas trwania, przebieg, wcześniejsza historia i zmiana funkcjonowania.

W ADHD motywacja często zależy od kontekstu

To jedno z ważniejszych rozróżnień.

Osoba z ADHD może przez godzinę nie ruszyć nudnego formularza, a kilka minut później z ogromną energią robić coś, co ją zainteresowało. Może odkładać sprzątanie i jednocześnie spędzić pół nocy nad projektem, który właśnie ją wciągnął.

Może mówić, że nie ma energii. A potem pojawia się ciekawy pomysł i energia nagle jest.

Nie znaczy to lenistwa ani świadomego wybierania tylko przyjemnych obowiązków. Regulacja wysiłku i zaangażowania przy ADHD może mocno zależeć od znaczenia zadania, natychmiastowej informacji zwrotnej, nowości, presji czasu i dostępności nagrody.

Nie da się tego sprowadzić do zdania, że osoba z ADHD ma za mało dopaminy.

W depresji zmiana może objąć też rzeczy, które wcześniej działały

Ktoś zawsze miał kłopot z dokumentami. Ale lubił grać. Lubił spotkania ze znajomymi. Lubił pracować w ogrodzie. Potrafił godzinami czytać o swojej pasji.

Jeśli teraz nie ma energii również na to, sytuacja wygląda inaczej.

Jednym z głównych objawów depresji jest utrata zainteresowania albo zdolności do odczuwania przyjemności. Anhedonia nie znaczy tylko „nie chce mi się pracować”.

Może znaczyć: rzeczy, na które wcześniej czekałem, właściwie nic już we mnie nie uruchamiają.

To jakościowo inna informacja.

Więcej o samym obrazie depresji opisujemy na stronie [Depresja: objawy, rozpoznanie i leczenie](/depresja/).

Ważniejsze od pojedynczego objawu bywa pytanie, co się zmieniło

Osoba z ADHD może mieć przez większość życia chaotyczny sen. Może mieć trudności z planowaniem. Może często nie kończyć zadań. Może zapominać o obowiązkach.

Jeśli te cechy były obecne od dzieciństwa, są elementem historii rozwojowej ADHD.

Depresja jest epizodem albo utrzymującym się stanem, w którym może pojawić się wyraźna zmiana względem wcześniejszego funkcjonowania.

Dlatego podczas oceny klinicznej liczy się nie tylko lista objawów.

Kiedy się pojawiły? Czy były obecne wcześniej? Czy występują przez większość dni? Czy dotyczą wielu obszarów życia? Czy wcześniej człowiek funkcjonował inaczej?

To także powód, dla którego problemy z koncentracją nie powinny automatycznie prowadzić do jednej diagnozy. Rzetelna diagnoza ADHD w Szczecinie powinna uwzględniać historię rozwojową i różnicowanie innych możliwych przyczyn trudności.

A może to jednak wypalenie

Czasem pada kolejne pytanie. Może jestem po prostu wypalony.

Wypalenie zawodowe może wiązać się z wyczerpaniem, dystansem do pracy i poczuciem mniejszej skuteczności. Znowu liczy się zakres.

Jeśli człowiek czuje pustkę przede wszystkim w pracy, a poza nią nadal potrafi czerpać przyjemność, obraz jest inny niż wtedy, gdy wycofanie i utrata zainteresowania obejmują niemal całe życie.

Nie da się jednak tego rozstrzygnąć jednym pytaniem.

Sen, przewlekły stres, choroby somatyczne, używanie substancji, działanie leków, zaburzenia lękowe, choroba afektywna dwubiegunowa i wiele innych stanów również może wpływać na energię i koncentrację.

Objaw jest punktem wyjścia, nie gotową diagnozą.

Szczególnej ostrożności wymaga zmiana snu i energii w drugą stronę

Nie każde okresowe „wyjście z depresji” oznacza poprawę.

Jeśli ktoś nagle zaczyna spać bardzo mało i mimo to nie czuje zmęczenia, ma nietypowo dużo energii, mówi szybciej, rusza wiele działań, podejmuje bardziej ryzykowne decyzje albo staje się wyraźnie bardziej pobudzony niż zwykle, wymaga to innej oceny.

Tak może wyglądać hipomania albo mania.

NICE zaleca, żeby przy ocenie depresji pytać również o wcześniejsze okresy podwyższonego nastroju, nadmiernej aktywności albo odhamowania, ponieważ depresja może być częścią choroby afektywnej dwubiegunowej.

ADHD i ChAD również mogą współwystępować, ale podobieństwo części objawów nie oznacza, że są tym samym. Osobno opisujemy [różnicę między mniejszą potrzebą snu a bezsennością](/artykuly/mniejsza-potrzeba-snu-czy-bezsennosc-kiedy-myslec-o-hipomanii).

Najważniejsza bywa zmiana względem siebie, nie względem innych

Osoba z ADHD nie musi mieć takiej samej koncentracji, organizacji czy regularności jak ktoś bez ADHD. Porównywanie jej funkcjonowania wyłącznie do innych ludzi może więc mylić.

Czasem więcej mówi porównanie do niej samej sprzed kilku miesięcy.

Czy nadal śmieszą rzeczy, które śmieszyły?

Czy nadal chce się spotykać z ludźmi?

Czy potrafi zainteresować się czymś, gdy pojawia się dobry bodziec?

Czy odpoczynek coś zmienia?

Czy jest satysfakcja po zrobieniu czegoś ważnego?

Czy poczucie własnej wartości gwałtownie się pogorszyło?

Czy pojawiło się poczucie beznadziei?

Czy pojawiają się myśli o śmierci albo o tym, że nie chce się istnieć?

Ostatnie pytania nie służą do internetowej autodiagnozy. Jeśli pojawiają się myśli samobójcze, poczucie braku bezpieczeństwa albo ryzyko zrobienia sobie krzywdy, potrzebna jest pilna profesjonalna pomoc. Informacje o tym, [kiedy szukać pomocy i kiedy potrzebna jest pilna ocena, zebraliśmy osobno](/kiedy-szukac-pomocy/).

Nie wszystko trzeba przypisywać ADHD

Rozpoznanie ADHD potrafi wyjaśnić ogromną część wcześniejszych doświadczeń.

Dlaczego nauka wyglądała tak nierówno. Dlaczego trudno było zaczynać. Dlaczego terminy pojawiały się jakby nagle. Dlaczego przy jednym zadaniu człowiek zasypiał z nudów, a przy innym zapominał jeść.

To wyjaśnienie bywa bardzo ważne.

Może jednak stworzyć nową pułapkę. ADHD staje się wtedy odpowiedzią na każde późniejsze pogorszenie.

Brak energii? ADHD.

Problemy ze snem? ADHD.

Wycofanie? ADHD.

Koncentracja? ADHD.

Brak motywacji? ADHD.

Tymczasem człowiek z ADHD nadal może zachorować na depresję. Jeśli potrzebna jest rozmowa o tym, co może wymagać dalszej diagnozy lub konsultacji, punktem wyjścia może być również psycholog w Szczecinie zajmujący się diagnozą ADHD i autyzmu.

Dlatego pytanie nie powinno brzmieć tylko, czy ten objaw występuje w ADHD.

Lepiej zapytać, czy to jest sposób, w jaki funkcjonowałem od dawna, czy właśnie wydarzyło się coś nowego.

O tym, dlaczego ADHD i depresja tak często występują razem, piszemy szerzej w osobnym materiale: [ADHD a depresja. Dlaczego tak często występują razem?](/artykuly/adhd-a-depresja-dlaczego-tak-czesto-wystepuja-razem).